Server Tanilli’yi yeniden okumalı… (İki kitap önerisi)

Cumhuriyetin ilk neslini temsil eden aydınlardan Server Tanilli, 1931 yılında doğdu, Anadolu’da büyüdü. Türkiye’nin çağdaş tarihinin aynı zamanda aydınlanma tarihi olduğu düşünüldüğünde, aydınlanma mücadelesinin en önemli neferlerinden birinin düşüncelerinin nasıl oluştuğunu merak ediyor insan…

Bunun için yaşam öyküsünü öğrenmek istiyor öncelikle; Server Tanilli, İstanbul’da hukuk fakültesi bitirdi. Hukuk doktorasını 1959 yılında “Devletin Mirasçılığı” konusunda yaptı. 1962’de doçentlik tezi için Paris’e gitti. 1972 yılından itibaren ise Şişli Siyasal Bilgiler Yüksek Okulu’nda Uygarlık Tarihi dersleri vermeye başladı.

Ders notlarındaki “bir sınıfın bir sınıf üzerindeki tahakkümünü savunmaktan” yani komünizm propagandası ile DGM’de yargılandı; mahkemede yaptığı savunma ile dikkat çekti. Savunmasında bilimde objektiflik dersi vermiş ve bilim insanının mahkemelere karşı hesap vermemesi gerektiğini, böyle olursa bilimin ilerleyemeyeceğini, bunun büyük bir hata olduğunu izah etmişti. Son sözleri arasında yer alan Atilla İlhan dizeleri ise haklılık zeminini vurgulamak için birebirdi;

O sözler ki, kalbimizin üstünde

dolu bir tabanca gibi

ölüp ölesiye taşırız.

O sözler ki, bir kez çıkmıştır ağzımızdan

uğrunda asılırız.

Server Tanilli hem ders notları hem de mahkemede yaptığı savunma ile artık gerici-faşist çevrelerin hedefindeydi. Aydın, devrimci, demokrat çevrelere yoğun saldırılarda bulunulan 1978 yılında evine giderken saldırıya uğradı. Ağır yaralanmıştı, bundan sonraki hayatında tekerlekli iskemleye mahkûm kaldı. 1981’de Fransa’ya yerleşti, O artık Strasburg Üniversitesi İnsani Bilimler Fakültesi’nin hocasıydı. Fikri, düşüncesi hep Türkiye’ydi, kitaplar yazdı. Server Tanilli 1996’da emekli olduktan sonra Starsburg’da onuruna bir sempozyum düzenlendi. Türkiye’de Aydınlanma Hareketi, Dünü Bugünü, Sorunları ismiyle kitaplaştırılan sempozyumda, 6 bölümde 20 konuşmacı Türkiye üzerine değerlendirme yaptı.

1-İnsana Bakışlar: Türkiye’de Aydınlanma ve Bektaşiliğin Rolü (Irene Melikoff), Türkiye Aydınlanması: Yeni İnsanı yaratmak (İlhan Selçuk)

2-Kavramlar ve Simgeler: Aydınlanma Kavramı Üzerine Bazı Düşünceler (Hüseyin Batuhan), Yüzyıl Türkiye’sinde Edebi ve Kültürel Yenileşme Düşüncesinin Evrimi (Timour Muhidine)

3-İdeolojilerin karşılaşması: Türk Sistemi Siyasal İslam Karşısında (Bülent Tanör), Modern İslamcılarda Bilim ile Aklın Sorgulanması (Ragıp Ege), Türkiye’de Aydınlanmanın Fikri Kökenleri (François Georgeon)

4-Yeni Bilginin Yayılması: Türkiye’de Aydınlanma Hareketi ve Eğitim (Server Tanilli), Türkiye Aydınlanması ve Köy Enstitüleri (Fakir Baykurt), Atatürk Döneminde Türkiye’de Tarih-Yazıcılığı Sorunu (İlber Ortaylı), Atatürk’ün Yazdığı Tarih: Söylev (Paul Dumont)

5-Temel Sorunlar: Türkiye’de Aydınlanmanın Yayılışı ve Dil (Louis Bazin), Türkiye Aydınlanması Kadınlara Nasıl Baktı? (Şirin Tekeli), Kemalizmin Rölü ve Tarihsel Mirası (Semih Vaner)

6-Kimlik Arayışları: Türkiye’de Aydınlanma Işığında Müzikte Yeni Kimlik Arayışları (Ufuk Doğrusöz), Türkiye’de Burjuvazinin Oluşumu ve Aydınlanma (Demir Özlü), Modernleş(e)meden Küreselleşmek (Ahmet Oktay)

Bir başucu kitabı özelliğindeki bu kitap, halen içerdiği derinlikli bilgi ve analizle güncelliğini koruyor.

Yasama-yürütme-yargı güçler ayrılığı yerine güçler birliğinden söz edilen ve tek adam yönetimi ile evrensel hukuk sınırlarının zorlandığı günler yaşıyoruz. Dolayısıyla olması gerekene yani demokrasinin temel şartı güçler ayrılığına ilişkin mesajların yoğunlaştığı ve hatırlatıldığı bilimsel yayınları hatırlamaya ihtiyaç duyuyoruz. Server Tanilli kitapları bu anlamda son derece önemli bir kaynak.

Geleceğe ışık tutan Server Tanilli kitapları arasında Uygarlık Tarihi’ni başucu kitabı yapabilirsiniz. Bu kitapta, adeta eğitim sisteminin eksik bıraktığı ne varsa anlatabilmek için çaba sarf ettiğini düşündürten Server Tanilli, uygarlık nedir sorusuna yanıt aramakla başladığı kitabında, doğu-batı arasındaki farklı gelişime, dinlere, kapitalizm-emperyalizm ve sosyalizme, az gelişmişliğe, demokrasi sorunlarına, sanat ve kültür yapısına dek birçok alanda bilgi sunuyor ve analizleri ile ufuk açıyor.